11–20. децембер в истории

10.12.2014 20:26

331 p.,  19.12.1686 Робінзон Крузо лишив остров, на котрум  пробыв 28 рокув по тому, што розбив ся на морю (як  пише Даніел Дефо).

251 p.,  12.12.1766 (01.12 Юл.кал.) в родовум маєтку  Знаменскоє Казанськой ґубернії (дн. Оренбурґська  область) родив ся Николай Михайлович Карамзин  (†1826), руськый историк, писатель и реформатор  языка, чия литературна творчость в духу  сентіменталізма очевидно послужила приміром  Александру Духновичови в повісти Милен и Любица.

242 p.,  16.12.1775 родила ся Джейн Остін (†1817),  анґлійська реалістична са­ті­рич­на писателька, чиї  творы днесь сут повинным читанём про вшиткы  учи­ли­ща Великой Брітанії.

233 p.,  13.12.1784 умер Самуел Джонсон (*1709),  літературній крітик, поет, ле­ксикоґраф, автор  первого анґлійського словника (1755).

227 p.,  20.12.1790 у Малахові Ярославськой ґубернії родив  ся Євґраф Фі­ло­ма­фіт­ськый (†1831), ученый,  писатель, єден из зачинателюв украинського  но­ви­нар­ства; абсолвовав Харьковськоє Всеучилище,  пак быв там професором істо­рії, землепису,  статістикы; быв єден из редакторув первого на  Украинї жур­на­ла Украинский Вестник.

225 p.,  12.12.1792 (01.12 Юл.кал.) у Санкт-Петербурґу у  віку 45 рокув умер Де­нис Иванович фон Візен (von  Wiesen; *1745), отець руськой бытовой комедії.

220 p.,  13.12.1797 родив ся Гайнріх Гайне (†1856),  нїмецькый поет и писатель; ме­жи нїмецькыма  авторами вун потовмаченый на майбулше языкув; в  часї на­ціз­ма книгы Гайне спалили.

214 p.,  18.12.1803 у Ваймару умер Йоган Ґотфрід Гердер  (*1744), нїмецькый фі­лозоф історії, поет, што мав  великый вплыв на розвуй націоналных двигань; ро­ку  1963 заложили награду Гердера, котру Віденськоє  всеучилище дає рочно на­учникам и умілцям Восточной  и Южной Европы, што значно прислужили ся до  формованя наукы, културы и общества.

210 p.,  20.12.1807 у селї Верко под Перемышлём родив ся  отець Йосип Ло­зин­сь­кый (†1889), народописник,  языкознатель, писатель, фолклоріста, пуб­ли­ціс­та,  автор ґраматикы руського языка и зберькы  украинськых свальбовых співув «Rus­koje Wesile»  (латинков); закладатель народных школ.

207 p.,  11.12.1810 у Паріжу родив ся Алфред де Мюссе  (Musset, †1857), фран­цуз­ськый романтичный поет.

203 p.,  15.12.1814 у Невицькум умер Иван  Югасевич-Склярськый (*1741, При­кра, Пряшовщина),  кантор и староста села Невицького, зберач народных  спі­ва­нок и пословиць; часть ёго зберькы  опубликовав Иван Панькевич (1946) и Єв­ґен  Недзельскый (1955).

199 p.,  16.12.1818 в Дубровнику родив ся Матія Бан  (†1903), сербськый поет.

196 p.,  12.12.1821 родив ся Ґустав Флобер (Gustave  Flaubert, †1880), фран­цуз­сь­кый писатель, отець  реалістичного романа (Мадам Боварі, Саламбо).

187 p.,  17.12.1830 в Паріжу родив ся Жул де Ґонкур  (Gonсоurt; †1870), фран­цуз­ськый писатель, котрый в  литературї выступав вєдно з братом Едмоном  (1822–1896).

183 p.,  11.12.1834 у Відню умер Іоан Фоґарашій (*1786),  парох ґре­ко­ка­то­ли­ць­кой церьковли с. Варвары у  Відню (1814–1834), автор первого описа  пуд­кар­пат­ськых русинськых діалектув (1827) и др.  історичных и філолоґічных робот.

177 p.,  14.12.1840 (2.12 Юл.кал.) в Клїщинцях Полтавськой  ґубернії родив ся Ми­хайло Старицькый (†1904),  украинськый поет, прозаик, драматурґ, актер,  ре­жісер, товмач.

169 p.,  15.12.1848 у віку 36 рокув у Санкт-Петербурґу на  гертику умер Євґен Пав­лович Гребінка (*1812),  украинськый поет, байкарь и писатель, якый писав  так­же по руськы; ёго славу зачали байкы:  Малороссійскія присказки (1834); ав­тор текста  романса Очи чёрныя.

169 p.,  19.12.1848 умерла Емілі Бронте (Brontё, *1818),  англійська писателька, ав­торка романа Бурёвы  верьхы (1847).

168 p.,  13.12.1849 в Хустї умер Василь Довгович (*1783),  член Мадярськой Ака­демії Наук, русинськый поет,  якый писав по латинськы и по русинськы.

161 p.,  14.12.1856 у Пакостові, округ Стропков, родив ся  Иван Кызак (†1929), ся­щеник, хормайстер,  русинськый писатель, педаґоґ, автор учебникув,  котрый ак­тивно хосновав народный язык в  літературї.

158 p.,  16.12.1859 в Берлину умер Вілгелм Карл Ґрімм  (*1786), нїмецькый пи­са­тель, казкарь, фолклоріста,  лінґвіста, академик.

157 p.,  19.12.1860 (7.12 Юл.кал.) в Занте, Ґреція, умер  Константин Серґеєвич Ак­саков (*1817), руськый  публиціста, крітик, поет, из 6 роками моложым  бра­том Иваном великый пропаґатор и ідеолоґ  славянофілства; товмачив Ґете, Шіл­ле­ра, Міцкевича.

154 p.,  19.12.1863 в Ліптовськум Янї родив ся Ян Чаяк ст.  (†1944), словацькый пи­сатель Войводины.

153 p.,  15.12.1864 пудписаный Устав Літературного Общества  с. Василія Ве­ли­ко­го руков єпископа мукачовського  Василія Поповича и єпископа пря­шов­сь­ко­го Йосифа  Ґаґанця.

150 p.,  11.12.1867 у Пешту умер Кароль Берці (*1821),  писатель, публіціста, тов­мач, дописный член МАН  (1859), котрый заложив первый ловецькый жур­нал у  Мадярщинї, Листы из круга вадаскы и ловецтва  (1857); товмачив Ді­кен­са и Пушкина.

149 p.,  20.12.1868 (08.12 Юл.кал) в Таґанроґу умер  59-рочный Нестор Ва­си­лё­вич Куколник (*1809),  руськый писатель, драматик и товмач, зачинатель  жан­рув авантурного романа, историчной повісти и  драматичной поемы; быв сыном пе­даґоґа з  Подкарпатськой Руси В. Г. Куколника, позваного до  Росії.

144 p.,  13.12.1873 в Москві родив ся Валерій Брюсов  (†1924), руськый поет, про­заик, драматик, товмач,  крітик и літературознатель, зачинатель сімволізма;  най­булшу заслугу має в розвою формы руського  стиха.

132 p.,  11.12.1885 в Кунковицях Злінського края родив ся  Антонін Гартл (†1944), чешськый літературознатель,  новинарь и товмач, автор ряда книг о лі­те­ратурї  Подкарпатськой Руси, первой антолоґії русинськой  літературы, ста­тий о языку и културї Русинув.

130 p.,  17.12.1887 родив ся Йозеф Лада (†1957), чешськый  малярь и дїтськый пи­сатель, ілустратор Пригод  бравого вояка Швейка.

126 p.,  11.12.1891 (29.11 Юл.кал) в Харьковї у віку 56  рокув умер Александр Афа­насиевич Потебня (*1835),  вызначный руськый языко- и лі­те­ра­ту­ро­зна­тель.

125 p.,  18.12.1892 родив ся Микола Кулїш (†1937),  украинськый драматик, єден из закладателюв  модерной украинськой драматурґії, што активно  робив у ро­ках 1920–1930 (театер Березіль); року  1934 вылученый из компартії за ан­ті­пар­тійні,  націоналістичні пєсы, пак у децембрї достав 10  рокув лаґру, до­да­точ­но му інкріміновали членство в  ОУН; 03.11.1937 росстріляный у лїсї пуд  Сан­дар­мохом у Карелії.

124 p.,  13.12.1893 родив ся Микола Хвилёвый (правд..  Фітілёв; †1933), ук­ра­ин­сь­кый писатель-новатор  (Путичкаші).

121 p.,  16.12.1896 у Кієві родила ся Варвара Ивановна  Чередниченко (†1949), ук­раинська писателька, яка  зачала из дїточой книжкы Дзелень-бом (1915), што  вы­держала 6 выдань; авторка історичных романув и  дїточой прозы, членка лі­те­ратурной ґрупы Плуг.

120 p.,  17.12.1897 у Паріжу у віку 57 рокув умер Алфонс  Доде (*1840), фран­цуз­ськый прозаик и драматик.

115 p.,  12.12.1902 на высланю у Тобольску умер Павло  Грабовськый (*1864), ук­ра­инськый поет; погребеный  подля тестамента побуч декабрістув; много тов­мачив  из руського, анґлійського, нїмецького,  французського.

114 p.,  11.12.1903 в Празї умер Мартін Гаттала (*1821),  словацькый вы­со­ко­школ­ськый педаґоґ, теолоґ и  лінґвіста, реформатор штуровськой словакчины.

114 p.,  17.12.1903 родив ся Ерскин Колдвелл (Erskine  Caldwell; †1987), аме­ри­ць­кый писатель, што писав о  худобстві, расізму и соціалных проблемах южных  шта­тув; в часї войны быв кореспондентом в СССР и  написав серію книг о туй вой­нї.

113 p.,  12.12.1904 в Ліптовськум Янї родив ся Ян Станіслав  (†1977), сло­ва­ць­кый языкознатель, чоловый  славіста, имня котрого носит Славістичный ін­сті­тут  САН.

112 p.,  12.12.1905 (29.11 Юл.кал.) в Бердичову родив ся  Василь Семенович Ґрос­сман (†1964), руськый  писатель, автор романа Жизнь и Судьба; року 1952  вы­йшла перва книга ділоґії (За Правое Дело) з  купюрами, а року 1956 без ку­пюр; завершеный  рукопис другой книгы, о Сталінґрадськуй битві, быв  за­аре­што­ваный року 1960, и Михаил Суслов, ідеолоґ  компартії повів, же напечатає ся не скорше, ги за  200 рокув; но стало ся иншак: року 1974 фотокопія  романа тра­фила на Запад и напечатана у Швайцу  року 1980, а в СССР року 1984 в жур­на­лї Октябрь.

112 p.,  20.12.1905 (7.12 Юл.кал.) в Кієві у родинї  професіоналных ре­во­лу­ці­о­не­рув родила ся Галина  Серебрякова (рож. Бык-Бек; †1980), руська  писателька, у ві­ку 14 рокув вступила до  комуністичной партії и участковала у домовуй  вой­нї; абсолвовала медицину на Московськум  Всеучилищу и стала на новинарську до­рогу; достала  знатости книгов Женщины Французской Революции;  была ре­пре­сована и на 20 рокув выбита из тору  нормалного живота и літературы; єї по­пуларні  книгы: Юность Маркса, Похищение огня; Прометей.

111 p.,  18.12.1906 у селї пуд Мішколцом, у фамілії  худобного жидувського кантора родив ся Золтан Зелк  (†1981), мадярськый поет, писатель; до школы  ходив у Мішколцу, айбо не выходив; зачав писати;  року 1937 арештовали го яко комуністу, но по  протестах писателюв пустили го; у войнї быв у  роботнум та­борї на Украинї, но пережив здоровый;  быв комуністичным писателём на служ­бі режіма,  доставав награды; в роках 1952–1956 робив дїточый  часопис Ма­лый бубнарь; пуддержав револуцію року 1956, за што року 1957 быв за­су­же­ный на три рокы;  выйшов по пувдруга роках по амнестії, в октовбрі 1958; о тыж­день умерла му жона, а на другый день и  мати; по траґічнум перелому жи­во­та у творчости  писателя настає нова доба.

111 p.,  20.12.1906 первый раз выдали у товмаченю по руськы  Кобзарь Тараса Шев­ченка.

110 p.,  19.12.1907 у Корытнянах родив ся Микола Михайлув  Лелекач (†1975), лїтературознатель и бібліоґраф  Пудкарпатя.

109 p.,  17.12.1908 в Ліптовськуй Порубцї Жілінського края  родив ся Фер­ді­нанд Ґабай (†1974), педаґоґ,  словацькый прозаик и товмач.

109 p.,  17.12.1908 у Харькову родив ся Юрій Владимирович  Шевелёв (псевдо: Юрій Шерех; †2002), славіста,  языкознатель, історик украинськой літературы,  лі­тературный и театралный крітик; професор  украинського и руського языкув на всеучилищах у  Лунду, Швеція, и Гарвардськум, ЗША, професор слав.  фі­ло­ло­ґії Колумбійського всеучилища, ЗША,  презідент Украинськой Слободной Ака­демії Наук у  ЗША, лавреат Державной Шевченковой Премії за  студії з укр. язы­ка; Шевелёв казав, же называти  язык бачванськых Русинув украинськым то­то  шаленство.

109 p.,  18.12.1908 у Росішцї Раховського округа родив ся  Микола (Андріюв) Гри­цак (†1979), гуцулськый  словникарь; ёго неопубликованый словник на 250  ты­сяч гасел по смерти автора быв одкупленый од  вдовы и находит ся в АН Ук­ра­ины, в ограниченум  доступі.

108 p.,  18.12.1909 у Чіллагедю под Будапештом умер Само  Цамбел (Samo Czam­bel; *1856), словацькый  языкознатель и товмач.

106 p.,  11.12.1911 в Кайро родив ся Наґіб Магфуз (†2006),  еґіпетськый ро­ма­ні­ста, драматик, сценаріста,  первый арабськый Нобелув лавреат за літературу  (1988).

100 p.,   16.12.1917 в Майнгеду, графство Сомерсет, родив ся  Артур Кларк (†2008), анґлійськый писатель научной  фантастикы, футуролоґ.

99 p., 11.12.1918 у Кысловодську родив ся Александр  Ісаєвич Солженїцин (†2008), руськый писатель,  Нобелув лавреат (1970).

99 p.,   12.12.1918 в Поніках Бансько-Быстрицького края  родив ся Штефан Жа­рый (†2007), словацькый  писатель, надреаліста.

98 p.,   19.12.1919 родив ся Микола Лукаш (†1988),  вызначный украинськый тов­мач красного писемства,  якый знав 18 языкув; из властных творув,  «шпи­га­чок»:

Наша Армія Червона
не стоїть коло  кордона,
за кордон іде.
Це трудящих  українських
проти польських, проти фінських
партія веде. (пародія на Тычину);

Як добре, що  на світі є Москва –
всі голоси, падлюка,  забива! (за радіові приглушовачі);

У сусіда хата  біла,
бодай би згоріла.
У сусіда жінка мила, 
бодай би здуріла.  (Українська  філософія).

97 p.,   12.12.1920 у Чоповцях, Мукачовщина, родив ся Семен  Панько (†1976), ру­синськый писатель.

96 p.,   18.12.1921 у Хустї родив ся Яромір Горжец (†2009),  новинарь и поет, ак­тівіста чешського Общества  Приятелюв Пудкарпатськой Руси.

92 p.,   17.12.1925 у Москві родив ся Константин Яковлевич  Ваншенкин (правд. Weinschenker; †2012), руськый  соцреалістичный поет и прозаик, майбулше по­зна­тый  як автор текстув популарных патріотичных и  патетичных співанок (Я люб­лю тебя, жизнь, Как  провожают пароходы и др.).

89 p.,   12.12.1928 в аілу Шекер, Кырґізія, родив ся Чінґіз  Айтматов (†2008), ру­сь­кый и кірґізськый писатель  світовой славы.

88 p.,   12.12.1929 родив ся Джон Осборн (John Osborne;  †1994), анґлійськый дра­матик и сценаріста.

88 p.,   14.12.1929 во Велькум Ровнум Жілінського края  родив ся Мілан Ферко (†2010), словацькый прозаик,  поет, драматик, автор дїтськой и молодежной  лі­те­ратуры.

77 p.,   12.12.1940 у Руськум Керестурї родив ся Юліан  Рамач, лінґвіста, глав­ный редактор двохтомного  сербсько-русинського словника (1995–1997).

73 p.,   13.12.1944 у темници НКВД по двох тыжднях мученя  умер на "сердцёву не­достаточность" Иван Гарайда  (*1905), русинськый фаховый лінґвіста, ле­кси­ко­ґраф, редактор.

70 p.,   13.12.1947 у Наґару, Пенджаб, Індія, умер Николай  Константинович Ре­ріх (*1874), руськый малярь,  археолоґ, писатель, вандровник.

60 p.,   14.12.1957 умер Йозеф Лада (*1887), чешськый  малярь и дїтськый пи­са­тель, ілустратор Пригод  бравого вояка Швейка.

60 p.,   17.12.1957 у Вербасу родив ся Мирослав Сіладї  (†2012), ґрафичный ді­зай­нер, новинарь, редактор  русинськых часописув и сайтув, автор сатіричных  по­відок.

59 p.,   11.12.1958 у Празї умерла Гана Ґрегорова (*1885),  словацька пи­са­те­ль­ка, што писала о еманціпації  жон.

59 p.,   15.12.1958 в Руськум Керестурї родила ся Наталія  Дудаш, русинська пи­са­телька, літературознателька,  културна активістка.

54 p.,   14.12.1963 у Черкасах умер Василь Андріёвич  Симоненко (*1935), ук­ра­ин­ськый поет, новинарь,  дісідент; многі нелеґално выдані творы Симоненка и  до­днесь офіціално не опубликованы; член КПСС од  року 1960.

53 p.,   15.12.1964 у Москві у віку 64 рокув умер Серґей  Иванович Ожеґов (*1900), лінґвіста, лексикоґраф,  автор высоко цїненого словника руського язы­ка.

52 p.,   16.12.1965 у Сен-Жан-Кап-Ферра, Франція, умер  Віліам Соммерсет Мо­ем (Maugham, *1874),  брітанськый писатель и драматик: Of Human Bondage  (1915), The Circle (1921).

49 p.,   20.12.1968 в Ню-Йорку умер Джон Ернст Стейнбек  (*1902), аме­ри­ць­кый писатель, лавреат Нобела  (1962); в Совєтськум Союзї быв цїненый за  со­ці­алный реалізм (Грезна гнїву, 1939).

38 p., 11.12.1979 умер пудкарпатськый казкарь Андрій Степанув Калин (*1908).

27 p.,   14.12.1990 у Нойшателу, Швайц, умер 69-рочный  Фрідріх Дюрренматт (Frie­drich Durrenmatt; *1921), швайцарськый нїмецькый писатель, майстер  псі­хо­лоґічного детектива. 

23 p.,   15.12.1994 в Харькові, Украина, умер 71-рочный  Борис Чичибабин (правд. Полушин; *1923), вызначный  руськоязычный поет Украины, што за свою творчость  быв высше 15 рокув преслїдованый при совєтськуй  власти; о сюй добі так писав:

В чинном шелесте читален
или так, для разговорца,
глухо имя Чичибабин,
нет такого стихотворца.

18 p.,   12.12.1999 в Іст Гемптон, Ню-Йорк, умер Джозеф  Геллер (*1923), аме­ри­цькый писатель, автор  світовой славы сатиричного романа о войнї: Фінта  22 (Catch-22).

15 p.,   12.12.2002 у Кієві умер Николай Михайлович Амосов  (*1913), вы­знач­ный новатор украинськой  кардіохірурґії, автор 400 научных робот, руськый  пи­сатель; академик УАН (1969), беспартійный Герой  Соцтруда (1973).

7 p.,    11.12.2010 умер Владимиир Паланчанин (*1953),  новинарь, редактор, за­кла­датель аґенції Рутенпресс  (2006), первой русинськой пресовой аґенції.

5 p.,    15.12.2012 у Москві умер 86-рочный Константин  Яковлевич Ваншенкин (правд. Weinschenker; *1925),  руськый соцреалістичный поет и автор  авто­біо­ґра­фичных проз, майбулше цїненый и много  раз вызнаменаный, як автор те­кс­тув популарных  патріотичных и патетичных співанок.

5 p.,    19.12.2012 у Руськум Керестурї умер Владо  Костелник (*1930), ру­син­сь­кый писатель, новинарь и  публиціста, автор романа Бісерны дражкы.